مارال

آبشار ويكتوريا كه سر راه رودخانه زامبزي در مرز دو كشور آفريقايي زامبيا و زيمباوه قرار دارد، يكي از ديدني‌ترين آبشارهاي جهان است. اين آبشار عظيم كه 6/1 كيلومتر پهنا و 128 متر ارتفاع (دو برابر ارتفاع آبشار نياگارا) دارد، از سال 1989 به عنوان ميراث طبيعي مشترك زامبيا و زيمباوه در فهرست ميراث جهاني يونسكو ثبت شده است.

ديويد ليوينگستون، كاشف اسكاتلندي، در سال 1855 از اين آبشار ديدن كرد و آن را به افتخار ملكه ويكتوريا، آبشار ويكتوريا نام نهاد. اما اين آبشار در زبان بوميان منطقه «موسي اوآ تونيا» خوانده مي‌شود كه به معني «مه خروشان» است. مه درخشاني كه بر اثر سقوط اين آبشار به وجود مي‌آيد، از فاصله چهل كيلومتري قابل رويت است.

كشف آبشار ويكتوريا

نخستين ساكنان نواحي اطرافِ آبشار، بوشمن‌هاي خويسان هستند كه از اواخر دوران پارينه‌سنگي در اين منطقه ساكن بودند. پس از خويسان‌ها اقوام ديگري نيز در اين منطقه سكونت گزيدند كه از جمله آن‌ها مي‌توان به اقوام توكاليا و ماكولولو اشاره كرد.

اما نخستين فرد اروپايي كه از آبشار ويكتوريا ديدن كرد، ديويد ليوينگستون بود كه در جريان سفر اكتشافي‌اش در طول رودخانه زامبزي، در 17 نوامبر 1855 به آن رسيد. ليوينگستون كه از نواحي بالا دست رود به آبشار رسيده بود، سپس با قايق به جزيره كوچكي در ميان رودخانه رفت كه اكنون به نام او خوانده مي‌شود.

ليوينگستون كه قبلاً آبشار انگوني را در نواحي بالا دست رود زامبزي ديده بود، با ديدن عظمت و شكوه آبشار ويكتوريت حيرت‌زده شد. او در خاطرات خود مي‌نويسد: «هيچ كس نمي‌تواند زيبايي اين آبشار را با هيچ منظره‌اي در انگلستان مقايسه كند. هيچ فرد اروپايي تا به حال چنين چشم‌اندازي نديده است؛ چشم‌اندازي چنان زيبا كه احتمالاً فرشته‌ها هم هنگام پرواز مسحور آن مي‌شوند.»

ليوينگستون بار ديگر در سال 1860 و اين بار به همراه جان كرك، ديگر كاشف اسكاتلندي، براي مطالعه و بررسي بيشتر آبشار ويكتوريا به اين ناحيه بازگشت. كاشف اروپايي ديگري كه در اين سال‌ها از آبشار ويكتوريا ديدن كرد، سرپا پينتو، كاشف پرتغالي بود. اما در كل آبشار ويكتوريا تا پيش از افتتاح خط آهن منطقه در سال 1905، به ندرت مورد بازديد قرار مي‌گرفت.

ويژگي‌هاي طبيعي آبشار ويكتوريا

آبشار ويكتوريا تقريباً در ميانه راه رودخانه زامبزي ( به طول بيش از 2700 كيلومتر) قرار دارد. اين رود پيش از رسيدن به آبشار، مسافت قابل توجهي را بر بستري از سنگ‌هاي بازالت و در ميان دره‌هاي ايجادشده با تپه‌هاي ماسه‌سنگي طي مي‌كند.

در نقاطي از رودخانه كه عرض آن وسيع‌تر مي‌شود، جزيره‌هاي كوچك پوشيده از درختي در ميان آن به چشم مي‌خورند كه تعداد اين جزيره‌ها با نزديك شدن رودخانه به محل آبشار ويكتوريا افزايش پيدا مي‌كند. آبشار ويكتوريا با سقوط رودخانه زامبزي درون دره‌ تنگ و باريكي به ارتفاع بيش از 120 متر شكل مي‌گيرد. جزيره‌هاي فراواني كه در محل تاج آبشار قرار دارند، باعث مي‌شوند تا آب رودخانه به شكل چند آبشار جداگانه درون اين دره سرازير شود.
ميزان دبي آب (حجم آب خروجي در ثانيه) آبشار ويكتوريا در فصول خشك و مرطوب سال تفاوت قابل ملاحظه‌اي دارد. در فصل مرطوب، ميزان دبي آب اين رودخانه در محل آبشار بالغ بر 9100 متر مكعب در ثانيه مي‌شود و با بالا آمدن سطح آب، جريان رودخانه به شكل يك آبشار يك پارچه به دره سقوط مي‌كند.

اما در فصول خشك سال، آبشار ويكتوريا به چند آبشار مجزا با حجم آب كم تغيير شكل مي‌دهد و ديگر خبري از مه و ذرات معلق ناشي از سقوط آب نيست، چنان كه ميزان كل دبي آب رودخانه به 350 متر مكعب در ثانيه مي‌رسد. سطح آب رودخانه در تنگه‌ زير آبشار هم در فصول خشك و مرطوب بالغ بر بيست متر تغيير مي‌كند.

گردشگري در آبشار ويكتوريا

همان‌طور كه اشاره شد، پيش از تكميل خط آهن بولاوايو در سال 1905، تعداد بازديدكنندگان آبشار ويكتوريا بسيار اندك بود. اما پس از تكميل خط آهن و در سال‌هايي كه دو كشور زامبيا و زيمباوه مستعمره بريتانيا بودند، و نيز در سال‌هاي آغازين استقلال اين دو كشور در دهه 1960، آبشار ويكتوريا از جمله جاذبه‌هاي توريستي مهم جنوب آفريقا بود و هر ساله گردشگران بسياري از آن بازديد مي‌كردند.

اما از اواخر دهه 1960 و با آغاز جنگ‌هاي چريكي در منطقه، تعداد گردشگران كاهش قابل ملاحظه‌اي يافت و اين امر تا اوايل دهه 1980 نيز ادامه داشت. از دهه 1980 و با پايان جنگ در منطقه و نيز ساخت مجتمع هاي ورزشي و تفريحي، بار ديگر آبشار ويكتوريا به يكي از مقاصد محبوب گردشگران در جنوب آفريقا تبديل شد.

در اواخر دهه 1990، تعداد گردشگراني كه از آبشار ويكتوريا بازديد مي‌كردند به بيش از 300 هزار نفر در سال رسيد و پيشبيني مي‌شد اين تعداد در سال‌هاي آتي به بيش از يك ميليون نفر برسد. اما با آغاز ناآرامي‌هاي داخلي در زيمباوه در سال‌هاي اغازين دهه 2000 ميلادي، تعداد توريست‌هايي كه به اين كشور سفر مي‌كنند بار ديگر كاهش يافت. به خاطر وجود تسهيلات توريستي و تفريحي بيشتر در سمت زيمباوه آبشار ويكتوريا، در طول تاريخ هميشه تعداد گردشگراني كه از سمت زيمباوه اين آبشار ديدن مي‌كنند بيش از تعداد گردشگران سمت زامبيا بوده است. البته توريست‌هايي كه ويزايي هر يك از اين دو كشور را در اختيار داشته باشند مي‌توانند در طول روز و بدون نياز به دريافت ويزاي كشور ديگر، به سمت ديگر آبشار نيز سفر كنند.